Wcześniejsze żniwa w kukurydzy

 Ostatnie lata wyraźnie pokazały, że susza rolnicza może być jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla uprawy kukurydzy w Polsce. W okresie wegetacji coraz częściej obserwuje się długotrwałe niedobory opadów, którym towarzyszą wysokie temperatury powietrza i zwiększone parowanie. Wystąpienie takich warunków w kluczowych fazach rozwojowych kukurydzy może prowadzić do znacznej, a niekiedy nieodwracalnej redukcji potencjału plonotwórczego roślin. Skala strat zależy między innymi od odmiany, jej wczesności, terminu siewu, rodzaju gleby, stanu plantacji oraz fazy rozwojowej, w której wystąpił deficyt wody. Szczególnie niekorzystna jest susza przypadająca na okres poprzedzający kwitnienie oraz na fazę kwitnienia i zawiązywania ziarniaków. Niedobór wody może wówczas zakłócać synchronizację kwitnienia kwiatostanów męskich i żeńskich, ograniczać zapylenie oraz zmniejszać liczbę zawiązanych ziarniaków.

  Na obszarach dotkniętych suszą skutki niedoboru wody mogą przejawiać się na różne sposoby. Należą do nich przede wszystkim ograniczenie wzrostu i produkcji biomasy, zmniejszenie powierzchni asymilacyjnej liści, zahamowanie rozwoju systemu korzeniowego, wytwarzanie mniejszych i słabiej zaziarnionych kolb, a w skrajnych przypadkach również brak wykształconych kolb. Deficyt wody w okresie nalewania ziarna prowadzi natomiast do zmniejszenia masy ziarniaków i przedwczesnego zasychania roślin.

  Aktualne informacje dotyczące występowania suszy rolniczej, klimatycznego bilansu wodnego, wilgotności gleby oraz zagrożenia dla poszczególnych grup upraw są publikowane w Systemie Monitoringu Suszy Rolniczej IUNG-PIB. System udostępnia między innymi mapy klimatycznego bilansu wodnego i mapy zagrożenia suszą, a także zestawienia dla poszczególnych gmin. [susza.iung.pulawy.pl]

  W ostatnich sezonach coraz częściej obserwuje się także nierównomierny rozkład opadów oraz występowanie skrajnych zjawisk pogodowych. Długie okresy bezdeszczowe bywają przerywane intensywnymi, krótkotrwałymi opadami. Taki deszcz nie zawsze skutecznie uzupełnia zapasy wody w profilu glebowym, zwłaszcza gdy spada na przesuszoną, zaskorupioną lub słabo przepuszczalną glebę. Znaczna część wody może wówczas spływać powierzchniowo albo pozostawać w jej wierzchniej warstwie. Niedostateczna dostępność wody zaburza przebieg podstawowych procesów fizjologicznych roślin, ogranicza pobieranie składników pokarmowych oraz zmniejsza intensywność fotosyntezy. W konsekwencji osłabia wzrost kukurydzy i obniża zarówno wielkość, jak i jakość plonu. Wraz z przedłużającym się okresem bezopadowym objawy stresu wodnego stają się coraz bardziej widoczne. Liście zwijają się, co ogranicza transpirację, rośliny wolniej przyrastają, a przy długotrwałym deficycie wody dochodzi do przedwczesnego zasychania dolnych, a następnie kolejnych liści.

  Niedobór wody może utrudniać prawidłowe odżywienie roślin już od początku wegetacji. W warunkach przesuszenia gleby granulowane nawozy stosowane pogłównie rozpuszczają się wolniej, a zawarte w nich składniki pokarmowe przemieszczają się w ograniczonym stopniu do strefy aktywności korzeni. Zmniejsza to możliwość ich pobrania przez rośliny. Nie oznacza to jednak, że składniki te bezpośrednio znikają z gleby. Pozostają one czasowo niedostępne lub słabo dostępne, dopóki warunki wilgotnościowe nie ulegną poprawie. Susza występująca po siewie może natomiast opóźniać pęcznienie i kiełkowanie ziarniaków. Jeżeli gleba w warstwie siewnej ma niewystarczającą wilgotność, wschody są opóźnione i nierównomierne. Prowadzi to do zróżnicowania faz rozwojowych roślin na plantacji, zwiększa konkurencję między nimi i może ograniczać wykorzystanie potencjału plonotwórczego łanu.

  Analiza wyłącznie łącznej sumy opadów może prowadzić do mylnej oceny warunków wodnych. O dostępności wody dla kukurydzy decydują bowiem nie tylko całkowita ilość opadów, lecz także ich rozmieszczenie w czasie, intensywność, rodzaj gleby, aktualna wilgotność profilu glebowego oraz zapotrzebowanie roślin wynikające z fazy rozwojowej i przebiegu temperatury. Nawet suma opadów zbliżona do średniej wieloletniej nie wyklucza zatem wystąpienia suszy rolniczej, jeżeli deszcz pojawia się nieregularnie lub poza okresami największego zapotrzebowania roślin na wodę.

  Intensywne opady występujące pod koniec sezonu nie zawsze prowadzą do istotnej poprawy kondycji plantacji. Rośliny wcześniej poddane długotrwałemu stresowi wodnemu i wysokiej temperaturze mogą nie być już zdolne do pełnego wykorzystania poprawy warunków wilgotnościowych, zwłaszcza gdy zakończyły kwitnienie i zawiązywanie ziarna albo rozpoczęły przedwczesne zasychanie. Późne opady mogą spowolnić dalsze zasychanie roślin, lecz nie odtworzą zredukowanej liczby ziarniaków ani utraconego wcześniej potencjału plonotwórczego.

  Na wielu silnie przesuszonych plantacjach rośliny przedwcześnie kończą wegetację, a producenci podejmują decyzję o wcześniejszym zbiorze kukurydzy przeznaczonej na kiszonkę. Termin takiego zbioru powinien być jednak ustalany nie tylko na podstawie stopnia zaschnięcia liści, lecz przede wszystkim z uwzględnieniem fazy dojrzałości ziarna oraz zawartości suchej masy w całych roślinach. Rośliny mogą bowiem wyglądać na silnie zaschnięte, podczas gdy ich rzeczywista przydatność do zakiszania nie jest jeszcze optymalna.