Mało znany agrofag - potencjalny szkodnik zbóż?
9 czerwca bieżącego roku w okolicach Kórnika w Wielkopolsce zauważono białe kłosy żyta, wyróżniające się znacznie na tle wciąż zielonego łanu. Uprawa założona była na słabej, piaszczystej glebie. Kilkadziesiąt jasnych kłosów, pozbawionych ziarniaków, zaobserwowano wzdłuż brzegu plantacji. Przebarwione rośliny łatwo można było wyrwać. Ich łodygi zrywały się tuż przy gruncie, lub nieco poniżej poziomu ziemi. Wszystkie nosiły śladu uszkodzeń w pobliżu miejsca odłamania – wygryzione fragmenty pędu, a w kilku stwierdzono obecność larw – gąsienic motyli (fot. 1, 2). Bielenie kłosów było spowodowane najprawdopodobniej przegryzieniem wiązek przewodzących obecnych w wewnętrznych warstwach źdźbła, w okolicach szyjki korzeniowej. Odnalezione w źdźbłach gąsienice wypełniały praktycznie cały jego przekrój, tuż przy glebie. Podjęto próbę hodowli zebranych larw. Po ponad 2 tygodniach (28.06.2026) uzyskano poczwarki (fot. 3), a 07.07.2026 osobniki dorosłe (fot. 4,5,6). Motyle wstępnie zidentyfikowano do gatunku Anerastia lotella. Identyfikację potwierdzono mikroskopowo, na podstawie budowy genitaliów wypreparowanych z osobnika przedstawionego na fot. 4.
Anerastia lotella to motyl należący do rodziny omacnicowatych (Pyralidae). W Polsce występuje prawie sto gatunków z tej rodziny. Należą do nich np. mkliki oraz omacnica spichrzanka - groźne szkodniki magazynowanych produktów spożywczych, ale także wiele szkodników roślin uprawnych oraz szkodniki pszczelarskie - barciaki.
Anerastia lotella jest gatunkiem euroazjatyckim i występuje pospolicie na terenie całej Polski. Osobniki dorosłe są niewielkimi motylami, których rozpiętość skrzydeł wynosi od 20 do 25 mm. Ubarwienie ciała jest zmienne i w pozycji spoczynkowej motyle są trudne do dostrzeżenia, ponieważ przypominają fragmenty roślin. Gąsienice są żółtawe, krępej budowy ciała i skąpo poryte krótkimi, odstającymi szczecinkami. Poczwarki są żółtobrązowe, w naturze przebywają w glebie, w zwartym oprzędzie wykonanym z jedwabiu i piasku.
Mimo że gatunek jest pospolity, jego biologia nie jest jeszcze dostateczne poznana. Uważa się, że gąsienice żerują na różnych gatunkach traw, w tym zbożach. W literaturze podawane są następujące rośliny żywicielskie: piaskownica zwyczajna (Calamagrostis arenaria), szczotlicha siwa (Corynephorus canescens), kostrzewa owcza (Festuca ovina) i inne trawy, ze zbóż wymieniane jest żyto zwyczajne (Secale cereale). Gąsienice zjadają korzenie i fragmenty łodyg znajdujące się pod powierzchnią ziemi. Przebywają wówczas w twardej rurce, zbudowanej z jedwabiu i piasku, przymocowanej do rośliny. Zdarza się, że są one odsłonięte w skutek przemieszczania piaszczystej gleby przez wiatr, jednak zwykle znajdują się pod powierzchnią gleby. W przypadku uszkodzonych roślin żyta odnalezionych pod Kórnikiem gąsienice znajdowały się wewnątrz źdźbeł.
W przeszłości notowano przypadki powodowanych przez gąsienice A. lotella w uprawach żyta: w 1869 roku gąsienica niemal całkowicie zniszczyła kilka piaszczystych pól żyta o powierzchni 20 akrów w pobliżu Herzbergu w Niemczech. Inne dane literaturowe podają, że gatunek ten regularnie jest stwierdzany w uprawach żyta, jednak nie wyrządza dużych strat.
Przypuszczalnie opisana wyżej obserwacja uszkodzeń żyta w okolica Kórnika w Wielkopolsce jest raczej ciekawostką niż zwiastunem pojawu nowego, groźnego szkodnika i dopóki nie pojawią się inne doniesienia o podobnych objawach w innych regionach kraju, nie można A. lotella uznać za gatunek o znaczeniu gospodarczym. Należy jednak pamiętać, że w obrębie szkodników roślin obserwuje się w ostatnich dekadach spore zmiany. Pojawiają się gatunki nie notowane wcześniej z obszaru Polski, a na znaczeniu nabierają owady, które dawniej były rzadko spotykane, lub które poszerzyły zakres roślin żywicielskich o rośliny uprawne. W tym kontekście informacja o A. lotella jest warta opublikowania, zwłaszcza że obecność żerowisk jest trudna do wykrycia i gatunek już posiada historię powodowania szkód.
