Kulczanka buraczanka Lixus subtilis – charakterystyka, występowanie i potencjalne znaczenie gospodarcze
Kulczanka buraczanka (Lixus subtilis) to chrząszcz należący do rodziny ryjkowcowatych (Coleoptera: Curculionidae). Jest gatunkiem występującym m.in. na uprawach rolniczych, w szczególności na plantacjach buraka cukrowego. Jego zasięg występowania obejmuje Europę Środkową i Wschodnią, Kaukaz i niemal całą umiarkowaną strefę Azji, od Azji Mniejszej po daleki wschód Rosji i Chiny. Osobniki dorosłe obserwuje się od marca do września. Gatunek występuje nie tylko na plantacjach buraka cukrowego, ale również na otwartych, silnie nasłonecznionych terenach ruderalnych, gdzie może zasiedlać różne gatunki roślin, w tym innych przedstawicieli rodziny komosowatych.
Dorosłe osobniki charakteryzują się smukłym ciałem o długości 6,8-9,0 mm. U świeżo wybarwionych i nieuszkodzonych osobników ciało ma barwę rdzawobrązową, dzięki obecności delikatnego opylenia. Nawet przy delikatnym otarciu chrząszcza (np. przy wzięciu go w palce) opylenie to łatwo się ściera odsłaniając szaroczarny pancerz. Boczne krawędzie przedplecza są charakterystycznie jasno obwiedzione. Końce pokryw są osobno, tępo zaokrąglone i pokryte drobnymi, jasnymi plamkami. Ryjek jest krótszy od przedplecza.
Dane literaturowe dotyczące występowania L. subtilis na terenie Słowacji i Czech wskazują na wyraźne powiązanie tego gatunku z regionami o cieplejszym i bardziej suchym klimacie, a także z obszarami o klimacie ciepłym i umiarkowanie suchym. W badaniach prowadzonych na Słowacji nie stwierdzano jego obecności w chłodniejszych regionach, położonych na wysokości powyżej 300 m n.p.m.
W latach 1995-1998 przeprowadzono na Słowacji badania terenowe mające na celu określenie występowania chrząszczy z rodziny Curculionidae związanych z szarłatami: szorstkim (Amaranthus retroflexus) – uciążliwym chwastem oraz zwisłym (A. caudatus) – gatunkiem uprawnym. Wśród 24 zebranych gatunków stwierdzono kulczankę buraczankę, która występowała regularnie w większości badanych lokalizacji. Gatunek ten był szczególnie powszechny w najcieplejszych regionach południowej Słowacji. Nie stwierdzono go natomiast w środkowej i północnej części kraju, charakteryzujących się chłodniejszym klimatem.
W ostatnich latach obserwuje się również coraz liczniejsze stwierdzenia kulczanki buraczanki na terenie Czech, co znajduje odzwierciedlenie w krajowych bazach danych dotyczących występowania gatunku.
Źródło: https://portal.nature.cz/w/druh-6607#/[https://Portal AOPK ČR – Lixus subtilis]
Obserwacje w Polsce i potencjalne zagrożenie dla upraw buraka cukrowego
W ramach monitoringu prowadzonego na polskich plantacjach buraka cukrowego, podczas lustracji pól pobierano próby materiału roślinnego, które następnie umieszczano w izolatorach w celu prowadzenia hodowli i obserwacji organizmów związanych z roślinami. Po kilku tygodniach w izolatorach pojawiły się osobniki dorosłe chrząszczy kulczanki buraczanki (w sumie 3 osobniki z 10 pobranych roślin). Rośliny pochodziły z pól Polowej Stacji Doświadczalnej IOR – PIB w Winnej Górze. Identyfikacji dokonał entomolog specjalizujący się w chrząszczach z rodziny ryjkowcowatych, prof. dr hab. Marek Wanat (Muzeum Przyrodnicze Uniwersytetu Wrocławskiego).
W Polsce przez długi czas kulczanka buraczanka była gatunkiem bardzo rzadkim, w kluczu do oznaczania polskich ryjkowców z 1968 r. Smreczyński wymieniał ją tylko z okolic Krakowa i Warszawy. W XXI wieku jej udokumentowanych stanowisk zaczęło przybywać, a zasięg rozszerzył się na zachód i północ, aż po Pomorze i Podlasie. W nowych miejscach stwierdzano ją na dziko rosnących komosach, szczególnie na komosie białej (Chenopodium album). Według opinii prof. Wanata L. subtilis staje się w Polsce coraz częściej spotykanym gatunkiem, a wzrost jego liczebności może być związany z powszechnie obserwowanymi zmianami klimatycznymi. W sprzyjających warunkach termicznych ryjkowiec może osiągać większą liczebność, co w przyszłości może prowadzić do zwiększenia jego znaczenia jako potencjalnego szkodnika buraka cukrowego. Wymaga to jednak dalszych obserwacji terenowych, które pozwolą określić skalę występowania gatunku w Polsce, jego dynamikę liczebności oraz rzeczywisty poziom szkodliwości w uprawach.
Szkodliwość gatunku polega na żerowaniu larw wewnątrz ogonków liściowych buraka i prawdopodobnie górnej części korzenia. Larwy drążąc chodniki zjadają znaczne ilości tkanki, a powstałe uszkodzenia mogą być bramą infekcji dla patogenów powodujących gnicie korzenia. Osobniki dorosłe pobierają niewielką ilość pokarmu, zjadając głównie liście.
Gatunek pokrewny – Lixus juncii
Ogromnym problemem w uprawach buraka cukrowego, pastewnego a także ćwikły i szpinaku we Francji jest od kilku lat blisko spokrewniony z kulczanką buraczanką gatunek należący do tego samego rodzaju - Lixus juncii. Jest to polifagiczny owad związany z wieloma gatunkami roślin. Larwy tego gatunku powodują uszkodzenia ogonków liściowych oraz korzeni. Niewykluczone, że kulczanka buraczanka może stać się podobnym problemem w Europie Środkowej, w tym w Polsce.
Informacje dotyczące szkodliwości L. juncii, jego znaczenia gospodarczego oraz charakterystyki morfologicznej dostępne są w opracowaniu Moniki Mostowskiej (PODR w Lubaniu): https://www.gov.pl/attachment/72ccfa2e-23e5-4ca1-8933-b6c26fac93e9
